Wycena według skorygowanej ceny nabycia – regulacje i metoda

Jakie uregulowania prawne są istotne dla wyceny w skorygowanej cenie nabycia? Poniżej zebrano syntetyczne podsumowanie.

Obowiązujące akty prawne

Kluczowe dla wyceny według skorygowanej ceny nabycia akty prawne to:

• ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (UoR),
• Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17 listopada 2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych (Rozporządzenie),
• Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej Nr 9 „Instrumenty finansowe” (MSSF 9),
• Krajowy Standard Rachunkowości Nr 4 „Utrata wartości aktywów” (KSR 4).

W sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy jednostki mogą stosować krajowe standardy rachunkowości (art. 10 ust. 3 UoR). KSR 4 może służyć pomocą przy ocenie utraty wartości aktywów. Jednostki sporządzające sprawozdanie według MSSF przyjętych w Unii Europejskiej stosują MSSF 9, który używa terminu zamortyzowany koszt.

Zmiany w zakresie regulacji

W ostatnich latach nastąpiły zmiany w zakresie podstaw prawnych ważnych dla wyceny wg skorygowanej ceny nabycia. W zakresie klasyfikacji, wyceny i utraty wartości instrumentów finansowych Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej Nr 9 zastąpił Międzynarodowy Standard Rachunkowości Nr 39. Niektóre zasady MSR 39 mogą nadal mieć zastosowanie do rachunkowości zabezpieczeń. Zmiany nastąpiły także w obrębie przepisów krajowych. Uchylono „Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych” i zastąpiono je przez „Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17 listopada 2024 r. w sprawie uznawania i metod wyceny oraz ujawniania i prezentacji instrumentów finansowych”.

Rozporządzenie z 2024 r. weszło w życie 13 grudnia 2024 r. Po raz pierwszy obowiązkowo stosuje się je do sprawozdań finansowych za rok obrotowy rozpoczynający się po 31 grudnia 2024 r., czyli dla jednostki z rokiem kalendarzowym do sprawozdania za 2025 r. Dopuszczono wcześniejsze zastosowanie do sprawozdań za rok obrotowy rozpoczynający się przed 1 stycznia 2025 r., pod warunkiem ujawnienia tego w informacji dodatkowej.

Dla jednostek stosujących MSSF istotna jest także zmiana MSSF 9 i MSSF 7 wprowadzona rozporządzeniem Komisji (UE) 2025/1047 z 27 maja 2025 r., którą stosuje się najpóźniej od roku obrotowego rozpoczynającego się 1 stycznia 2026 r. lub później. Doprecyzowała ona m.in. ocenę klasyfikacji aktywów finansowych, w których warunki umowne są powiązane z celami środowiskowymi, społecznymi i ładu korporacyjnego (ESG), na przykład gdy oprocentowanie zależy od redukcji emisji.

Ważne definicje

Definicję skorygowanej ceny nabycia zawiera ustawa o rachunkowości (art. 28 ust. 8a). Podstawowe definicje zawiera także Rozporządzenie (§2 pkt 18), które definiuje skorygowaną cenę nabycia (zamortyzowany koszt) aktywów finansowych i zobowiązań finansowych jako:

wartość, w jakiej składnik aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych został po raz pierwszy wprowadzony do ksiąg rachunkowych, lub odpowiednio wartość uznaną za wartość początkową dla potrzeb wyceny w skorygowanej cenie nabycia, pomniejszoną o spłaty wartości nominalnej lub kapitału podstawowego, odpowiednio skorygowaną o skumulowaną kwotę zdyskontowanej różnicy między wartością początkową składnika aktywów finansowych lub zobowiązania finansowego i jego wartością w terminie wymagalności, wyliczoną za pomocą efektywnej stopy procentowej, a także w przypadku aktywów finansowych pomniejszoną o odpisy aktualizujące wartość.

W Załączniku A do MSSF 9 zamortyzowany koszt składnika aktywów finansowych lub zobowiązania finansowego zdefiniowany jest w sposób następujący:

kwota, w jakiej składnik aktywów finansowych lub zobowiązanie finansowe wycenia się w momencie początkowego ujęcia, pomniejszona o spłaty kwoty głównej oraz powiększona lub pomniejszona o ustaloną z zastosowaniem metody efektywnej stopy procentowej skumulowaną amortyzację wszelkich różnic pomiędzy tą kwotą początkową a kwotą w terminie wymagalności, oraz – w przypadku składników aktywów finansowych – skorygowana o wszelkie odpisy na oczekiwane straty kredytowe.

Wycena w skorygowanej cenie nabycia w biurze aktuarialnym – zakres i metoda

Współpraca z biurem aktuarialnym kojarzy się najczęściej z wyceną aktuarialną rezerw pracowniczych (takich jak: rezerwy emerytalne, rezerwy rentowe, rezerwy pośmiertne, rezerwy na nagrody jubileuszowe czy rezerwy na niewykorzystany urlop wypoczynkowy).

Jednocześnie do obszaru działalności biura aktuarialnego należą wyceny według skorygowanej ceny nabycia (zamortyzowanego kosztu). Te wyceny aktuarialne mają na celu ustalenie wartości określonych aktywów finansowych lub zobowiązań finansowych.

Metoda efektywnej stopy procentowej – jakie są kluczowe założenia?

Aktuariusz odpowiada m.in. za kalibrację jednego z kluczowych elementów modelu wyceny według skorygowanej ceny nabycia. Składową tą jest efektywna stopa procentowa, czyli stopa, za pomocą której związane z instrumentem finansowym przyszłe oczekiwane przepływy pieniężne są dyskontowane w celu ustalenia ich wartości obecnej. Tym samym jest to wewnętrzna stopa zwrotu składnika aktywów lub zobowiązania finansowego za dany okres.

Kiedy stosujemy metodę wyceny w skorygowanej cenie nabycia?

Według zamortyzowanego kosztu wyceniane są m.in. obligacje, kredyty i pożyczki, o ile oczywiście dany instrument finansowy kwalifikuje się do tego typu wyceny w myśl aktualnie obowiązujących standardów. Warto zaznaczyć, że w ostatnich latach nastąpiły zmiany w standardach międzynarodowych, które miały wpływ na sposób kwalifikacji instrumentów finansowych. Jak wcześniej wspomniano, zastąpiono fragmenty MSR 39 przez MSSF 9.

Według Rozporządzenia metodę stosuje się m.in. do udzielonych pożyczek i należności własnych, poza zaliczonymi do przeznaczonych do obrotu, oraz do aktywów finansowych zaklasyfikowanych jako utrzymywane do terminu wymagalności. Skorygowaną cenę nabycia stosuje się także do zobowiązań finansowych, na przykład zaciągniętego kredytu. Odrębne reguły dotyczą m.in. zobowiązań przeznaczonych do obrotu i gwarancji finansowych.

Według MSSF 9 aktywo finansowe wycenia się w zamortyzowanym koszcie, gdy spełnione są dwa warunki. Po pierwsze, celem modelu biznesowego jest utrzymywanie aktywów w celu uzyskiwania umownych przepływów pieniężnych. Po drugie, umowa przewiduje wyłącznie spłaty kapitału i odsetek od niespłaconego kapitału (test SPPI). Dla zobowiązań finansowych MSSF 9 przewiduje odrębne zasady wyceny, które w typowym przypadku również prowadzą do zamortyzowanego kosztu.

Utrata wartości w wycenie według skorygowanej ceny nabycia

Skorygowana cena nabycia aktywów finansowych uwzględnia odpisy z tytułu utraty wartości. Rozporządzenie określa w § 28 postępowanie w razie trwałej utraty wartości aktywa. W MSSF 9 dla aktywów wycenianych w zamortyzowanym koszcie obowiązuje model oczekiwanych strat kredytowych, dlatego jednostka ocenia ryzyko także wtedy, gdy dłużnik terminowo płaci raty.

Jednostki mikro i małe

Jednostka mikro, która korzysta z uproszczeń lub zwolnienia, o których mowa w art. 28a UoR, nie wycenia aktywów ani pasywów według skorygowanej ceny nabycia. Pozostałe jednostki mikro oraz jednostki małe mogą na podstawie art. 28b UoR zrezygnować ze stosowania Rozporządzenia. Wówczas zasady wyceny ustalają na podstawie ustawy.

Wycena według skorygowanej ceny nabycia (zamortyzowanego kosztu) – co gwarantuje aktuariusz?

W biurze aktuarialnym jest możliwość wyceny rezerw pracowniczych (rezerw emerytalnych itp.), ale nie tylko.

Wybór wyceny aktuarialnej według skorygowanej ceny nabycia pod pełnym nadzorem aktuariusza gwarantuje:

• opartą na doświadczeniu i wiedzy najwyższą jakość otrzymanych wyników,
• podpisany przez aktuariusza końcowy raport zawierający szczegółowy opis wycenianego instrumentu, metody wyceny oraz uzyskanych rezultatów,
• wsparcie również po wycenie, odpowiadanie na pytania podczas audytu.

Za wykonywanie obowiązków w zakresie rachunkowości odpowiada kierownik jednostki (art. 4 ust. 5 UoR). Aktuariusz przygotowuje obliczenia i dokumentację, która pozwala księgowości i biegłemu rewidentowi prześledzić drogę od warunków umowy do salda na dzień bilansowy.