Wycena programów motywacyjnych opartych o akcje jest wymagana przez MSSF 2, a jej wynik zależy od rodzaju programu i warunków nabycia uprawnień. W artykule opisujemy najpopularniejsze programy, rodzaje warunków nabycia, czas trwania programów oraz rolę aktuariusza przy ich wdrażaniu i wycenie.
Rodzaje i kluczowe elementy akcyjnych programów motywacyjnych
Programy motywacyjne charakteryzują się różnorodnymi formami. Kiedy firma wdraża program, staje przed wyborem konkretnego rozwiązania. Na ogół bierze pod uwagę konstrukcję prawno-podatkową lub pożądaną mechanikę motywowania swoich pracowników.
Najpopularniejsze akcyjne programy motywacyjne: opcje na akcje, ESOP, warranty i akcje fantomowe
Najbardziej popularne programy motywacyjne to:
- Opcje na akcje (inaczej opcje menedżerskie), które dają kluczowym pracownikom prawo do nabycia w przyszłości akcji spółki. Warunki (na ogół bardzo preferencyjnego) nabycia zostają z góry ustalone.
- ESOP (Employee Stock Option Plan) czyli program akcji pracowniczych często kierowany do szerszego grona. Może być oparty o różne warunki obejmowania akcji spółki.
- Warranty, które dają prawo do objęcia akcji nowej emisji. Na ogół cena emisyjna jest równa cenie nominalnej akcji, zatem jest niższa niż wartość rynkowa.
- Akcje fantomowe generują rozliczenie pieniężne. Beneficjenci programu nie zostają akcjonariuszami, lecz są uprawnieni do otrzymania kwoty, której wysokość zależy od przyszłej wartości akcji spółki.
Podstawowe rodzaje warunków nabycia uprawnień w programie motywacyjnym
Istotnym elementem nabywania uprawnień są tzw. warunki nabycia. Muszą zostać spełnione, by uczestnicy programu po ustalonym czasie nabyli prawa do nabycia akcji. Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje warunków nabycia uprawnień:
- Warunki typu lojalnościowego – pracownik świadczy usługi lub pracę na rzecz firmy przez ustalony okres;
- Warunki gospodarcze typu nierynkowego – firma osiąga ustalony poziom wybranego wskaźnika finansowego w danym roku obrotowym, np. EBITDA lub zysk netto;
- Warunki typu rynkowego – opierają się na rynkowej wartości akcji spółki (notowanej na giełdzie), np. wzrost kursu akcji powyżej pewnego pułapu lub np. wzrost wyższy niż osiąga określony indeks benchmarkowy (WIG, WIG20 itp.).
Nierynkowe warunki nabycia uprawnień mogą również być związane z realizacją konkretnych projektów (tzw. kroki milowe), na przykład: firmy biotechnologiczne oczekują opracowania nowego leku a te z branży e-commerce – nawiązania nowych kontaktów gospodarczych.
Jak długo trwa program motywacyjny oparty o akcje?
Okres na jaki jest wdrażany akcyjny program motywacyjny może być bardzo różnie doprecyzowany. Najczęściej plany tego typu trwają trzy lata, choć istnieją także programy trwające nawet do pięciu lat. Wszystko zależy od specyfiki jednostki i celów, które są realizowane. Horyzont powinien być dobrany tak, by realizacja warunków nabycia uprawnień była możliwa przy jednoczesnej realizacji założeń motywacyjnych. Beneficjent skutecznego programu ma poczucie związania z firmą oraz sprawczości działań na jej rzecz.
W praktyce aktuarialnej najczęściej spotykamy się z programami motywacyjnymi konstruowanymi w kilku (2-3) transzach.
Konieczność aktuarialnej wyceny programu motywacyjnego zgodnej z MSSF 2
Jednostki stosujące międzynarodowe standardy sprawozdawczości (MSR, MSSF) są bezpośrednio zobligowane do wyceny i ujęcia płatności w formie akcji, zgodnie z Międzynarodowym Standardem Sprawozdawczości Finansowej nr 2 (MSSF 2). Także firmy, które prowadzą księgowość według Ustawy o Rachunkowości (UoR), stosują MSSF 2. Wynika to z faktu, że UoR w sprawach nieuregulowanych polskimi standardami odsyła do standardów międzynarodowych (art. 10 ust. 3).
Kluczowe elementy modelu wyceny wartości godziwej uprawnień według MSSF 2
Wpływ na wysokość kosztu programu motywacyjnego będą miały kluczowe elementy programu, do których należą warunki, horyzont czy grant date, tj. dzień przyznania. Niezbędne w modelu wyceny wartości godziwej przyznanych instrumentów kapitałowych są także wskaźniki finansowe: zmienność akcji, stopa wolna od ryzyka itp. MSSF 2 precyzuje podejście do wyceny w zakresie następujących parametrów modelu:
- data wyceny (przyznania),
- stopa wolna od ryzyka,
- rodzaje warunków nabycia uprawnień (lojalnościowe, gospodarcze, finansowe),
- zmienność aktywa bazowego,
- oczekiwane dywidendy w okresie życia przyznanych uprawnień.
Na zagadnienie ujęcia kosztów księgowych warto zwrócić uwagę już podczas etapu koncepcyjnego i wdrażania programu. Wycena wartości godziwej uprawnień akcyjnego programu motywacyjnego jest zadaniem nietrywialnym. Najczęściej wymaga wiedzy eksperckiej i doświadczenia z pracą w obszarze MSSF 2.
Współpraca z aktuariuszem podczas wdrażania i modyfikowania akcyjnego programu motywacyjnego
Pracę biura aktuarialnego nadzoruje aktuariusz, czyli specjalista z obszaru finansów, matematyki, inżynierii finansowej, ryzyka. Aktuariusz jest odpowiednio przygotowany do współpracy z podmiotami, które wdrażają program motywacyjny. Jego rola polega przede wszystkim na doradztwie analitycznym i koncepcyjnym a w dalszych krokach, jak wcześniej podkreślono, niezbędna jest końcowa wycena przedsięwzięcia.
Biuro aktuarialne z powodzeniem sporządza prognozy kosztu programu motywacyjnego już na podstawie koncepcji lub wstępnej dokumentacji. Dzięki temu, na wczesnym etapie pomaga uniknąć pułapek MSSF 2 oraz świadomie rozplanować przyszłe koszty. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których dopiero audytor zaleca profesjonalną wycenę aktuarialną programu, a po jej sporządzeniu okazuje się, że wysokość i rozkład kosztów mocno zaskakuje. Innym zagadnieniem jest modyfikowanie przyznanych uprawnień. Anulowanie programu nie zawsze skutkuje anulowaniem uprzednio ustalonych kosztów (w tym zakresie MSSF 2 jest bardzo restrykcyjny). Ponadto, ze względu na fakt, że przyznane uprawnienia mają często cechy pochodnych instrumentów finansowych, to wycena wymaga nie tylko gruntownej wiedzy z matematyki, ale także zastosowania odpowiednich narzędzi obliczeniowych (np. symulacje Monte Carlo czy numeryczne metody rozwiązywania równań różniczkowych). W tych obszarach biuro aktuarialne Factum gwarantuje szerokie kompetencje i wieloletnie doświadczenie.
Wycena akcyjnego programu motywacyjnego – najczęstsze pytania
Jakie są najpopularniejsze programy motywacyjne?
Popularne programy motywacyjne to opcje na akcje (inaczej opcje menedżerskie), ESOP (Employee Stock Option Plan), akcje fantomowe.
Jakie są rodzaje warunków nabycia uprawnień w programie motywacyjnym?
Rozróżniamy trzy typowe warunki: warunki typu lojalnościowego, warunki gospodarcze typu nierynkowego oraz warunki typu rynkowego.
Czy wycena akcyjnego programu motywacyjnego jest wymagana?
Tak, wycena programu motywacyjnego opartego o akcje jest wymagana przez standardy.
Jaki standard reguluje wycenę wartości godziwej uprawnień programu motywacyjnego?
Wycena wartości godziwej programu motywacyjnego opartego o akcje podlega zasadom Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej nr 2 (MSSF 2). Wymogu tego nie znosi księgowość oparta o normy krajowe UoR.
Jak biuro aktuarialne (aktuariusz) wspomaga firmy przy wdrażaniu programu motywacyjnego?
Aktuariusz ma wszelkie potrzebne kompetencje do analitycznego i koncepcyjnego wsparcia jednostek we wstępnym szacowaniu kosztów wprowadzenia programu oraz wycenie akcyjnego programu motywacyjnego.
Potrzebujesz wyceny aktuarialnej?
Skontaktuj się z nami – odpowiedź w ciągu 24 godzin.